Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗ ΜΟΡΦΟΥ

Kαθόλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1571-1878) η παιδεία στη Μόρφου βρισκόταν σε περιορισμό, όπως άλλωστε και όλες οί κοινωνικές και πολιτικές δραστηριότητες της εποχής. H εκπαίδευση ήταν σχεδόν ανύπαρκτη και οι κάτοικοι ζούσαν σέ καταστάσεις αμάθειας και πνευματικού σκότους. H παιδεία στην Κύπρο και κατά συνέπεια και στη Μόρφου, εκινείτο μέσα στα πλαίσια των προνομίων που δόθηκαν στην Ορθόδοξη Εκκλησία από την Oθωμανική Διοίκηση. H Εκκλησία της Κύπρου, ως μοναδικός φορέας της εκπαίδευσης για πολλά χρόνια, διαδραμάτησε καθοριστικό ρόλο για να διατηρηθεί η εθνική και θρησκευτική συνείδηση του λαού. Συστηματικότερη εκπαιδευτική πολιτική αρχίζει να παρουσιάζεται μετά τον 18ο αιώνα, οπότε και δημιουργούνται τα πρώτα σχολεία1.

Στη Μόρφου αυτοί που δίδασκαν τα ελληνικά γράμματα ήταν οι ιερείς της κωμόπολης. Κατά τον 19ο αιώνα αναφέρεται η ίδρυση ιδιωτικών σχολείων στα όποια τα παιδιά μάθαιναν λίγα γράμματα. Ένα τέτοιο σχολείο λειτούργησε για πρώτη φορά το 1842 με διευθυντή τον Λεόντιο, πατέρα της γνωστής λογίας Σαπφούς Λεοντιάδος. Άλλοι δάσκαλοι που άσκησαν το επάγγελμα του ιδιωτικού δασκάλου την περίοδο αυτή ήταν ο παπα - Ματθαίος, ο Δερβής Χασάν, ο όποιος ονομαζόταν προηγουμένως Νικόλαος και είχε εξισλαμιστεί, ό Οικονόμος Καρσεράς και ο Μοσκοβής. Τα μαθήματα που δίδασκαν στους μικρούς μαθητές ήταν τα λεγόμενα «Κοινά Γράμματα» και χρησιμοποιούντο για τον σκοπό αυτό διάφορα εκκλησιαστικά βιβλία, όπως το ψαλτήρι και η οκτώηχος.

Το πρώτο κοινοτικό ελληνικό σχολείο ιδρύθηκε το 1852 περίπου στη Μονή του Αγίου Μάμα από τον τότε Μητροπολίτη Κυρηνείας Μελέτιο (1852-1862) και δάσκαλο τον Mιχαήλ Iωαννίδη, ανεψιό του μετέπειτα Μητροπολίτη Μελέτιου Μυριανθέα (1872-1878)2. Στη συνέχεια υπηρέτησε για τρία χρόνια ο Χαράλαμπος Κυριακίδης από το Τσέρι. Aκολούθως επέστρεψε ο Μιχαήλ Iωαννίδης που δίδαξε από το 1858 μέχρι το 1860. Aπό επιστολή προς τόν Αρχιεπίσκοπο πού υπογράφουν επτά πρόκριτοι της Μόρφου την περίοδο αυτή μαθαίνουμε πως υπήρχε πρόβλημα με τη μισθοδοσία του Iωαννίδη και κατηγορείτο ο Μητροπολίτης Μελέτιος ότι καθυστερούσε για έξι μήνες τους μισθούς του. O Μελέτιος όμως αρνείτο τις κατηγορίες αυτές και καταλόγιζε στους Μορφίτες ασυνέπεια ως προς τις οφειλές τους στη Μητρόπολη. Τα έξοδα συντήρησης και λειτουργίας του ελληνικού σχολείου της κωμόπολης καλύφθηκαν τελικά από μία μεγάλη δωρεά του ιερομόναχου Χριστόφορου, ο όποιος καταγόταν από τή Μόρφου. Αυτός δώρησε αρχικά 56.000 γρόσια για τη συντήρηση του σχολείου και στη συνέχεια, το 1884, με διαθήκη του δώρησε αλλά 45.000. Τον Μιχαήλ Iωαννίδη διαδέχθηκε το 1860 ο Mιχαήλ Βακιρτζίδης και ακολούθησαν ο Μακάριος Σκλαβούδης από τη Λευκωσία, ο Αλέξανδρος Λουκά από το Λευκόνοικο, ο Αριστοτέλης Παλαιολόγος από τη Λεμεσό, ο Έκτωρας Iερείδης από τη Μόρφου και ο Ιωάννης Κυριακίδης (από το 1877 μέχρι το 1879), επίσης από τη Μόρφου, ο όποιος υπήρξε και ο τελευταίος δάσκαλος την περίοδο αυτή. Εξέχουσα μορφή ανάμεσα στους δασκάλους των πρώτων χρόνων της Aγγλοκρατίας υπήρξε ο Τηλέμαχος Καλλονάς3, ο όποιος ήταν απόφοιτος της Eλληνεμπορικής Σχολής της Χάλκης. Eκτός από το σχολείο, ο Καλλονάς μερίμνησε ώστε το 1883 να ιδρυθεί Αναγνωστήριο4, το όποιο είχε 38 συνδρομητές. Τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς έγιναν οι εξετάσεις του σχολείου και από σχετικό δημοσίευμα μαθαίνομε ότι είχε δύο τμήματα, το ελληνικό στο όποιο διευθυντής ήταν ο Καλλονάς και το Αλληλοδιδακτικό στο οποίο διευθυντής ήταν ο Ιωάννης Κυριακίδης. Στις εξετάσεις των μαθητών ήταν παρόντες ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Χρύσανθος, ο δάσκαλος της Λευκωσίας Γ. Kάλβαρης και οι Χ. Λυμπουρής, Σ. Χριστοδουλίδης και Χ. Χριστοδουλίδης που αποτελούσαν τη Σχολική Εφορεία της κωμόπολης. Την επόμενη μέρα έγιναν και οι εξετάσεις του Παρθεναγωγείου που λειτουργούσε στη Μόρφου την περίοδο αυτή με διευθύντρια την κόρη του κωμοδίκη της Μόρφου Όλγα Π. Σαρίπολου. Παρόντες στις εξετάσεις αυτές ήταν ο Γενικός Διευθυντής των Σχολείων Λευκωσίας Κ.Ε. Κωνσταντινίδης και ο Γερμανός αρχαιολόγος Τέμπλερ. Οι νεαρές μαθήτριες διδάσκονταν ανάμεσα στα αλλά ραπτική, πλεκτική και ποικιλτική4. Το 1887 νέα διευθύντρια του Παρθεναγωγείου διορίστηκε η Ζωή Γεωργιάδη. Από άλλο δημοσίευμα μαθαίνομε ότι δάσκαλοι στο Άρρεναγωγείο Μόρφου το 1890 ήταν ο Ν. Αναστασιάδης, ο E. Iερείδης και ο Π. Χρηστόπουλος που προσελήφθηκε στο Β΄ εξάμηνο και ο όποιος δίδασκε στην Α΄ τάξη ελληνικά και αγγλικά.

Οι κάτοικοι της κωμόπολης περιέβαλλαν το σχολείο τους με πολλή στοργή και φροντίδα. Χαρακτηριστικές είναι οι ενέργειες του προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου και της Σχολικής Εφορείας Χ. Λυμπουρή, ο οποίος έδωσε εντολές και κατασκευάστηκαν νέα θρανία και συντηρήθηκε το σχολείο με έξοδα του Δημοτικού Συμβουλίου. Άλλο παράδειγμα είναι η συμφωνία ανάμεσα στους κατοίκους που απαγόρευε το άνοιγμα των θυρών του ναού πριν το τέλος της θείας λειτουργίας. Στον παραβάτη επιβαλλόταν πρόστιμο πέντε σελινιών, τα όποια στη συνέχεια δίνονταν για ενίσχυση του σχολείου5. Προς το τέλος του 19ου αιώνα οι συστηματικές απουσίες των μαθητών δημιούργησαν κάποιο πρόβλημα στο σχολείο, γεγονός που ανάγκασε τον δάσκαλο Νικόλαο Aναστασιάδη6 να προτείνει στη Σχολική Eφορεία να ετοιμάσει κανονισμό με τον οποίο να αποβάλλονται οι μαθητές που απουσίαζαν χωρίς λόγο. Πρόβλημα παρουσιάστηκε και με την ομαλή λειτουργία του Παρθεναγωγείου, όταν το 1904 η Σχολική Εφορεία απέλυσε τις δασκάλες Ελένη και Ειρήνη. Τελικά το 1908 αποφασίστηκε η ανέγερση Παρθεναγωγείου. Γράφει σχετικά η «Φωνή της Κύπρου», ημερομηνίας 12/25.1.1908: «Τω παρελθόντι Σαββάτω απεστάλη υπό του εντιμοτάτου της επαρχίας ημών Διοικητού γνωστοποίησις τοις κατοίκοις της ημετέρας κωμοπόλεως περί του εκ 250 λιρών αιτηθέντος δανείου προς ανέγερσιν καταλλήλου Παρθεναγωγείου. Δια ταύτης οι Χριστιανοί φορολογούμενοι κάτοικοι Μόρφου, καλούνται εις συνέλευσιν την 26ην ισταμένου, ημέραν Κυριακήν και ώρα 9ην πρό μεσημβίας εν τη παρά το κονάκιον Μόρφου πλατείαν, όπως συσκεφθώσιν περί της οικοδομήσεως Παρθεναγωγείου εν Μόρφου καί περί του αν πρέπει να ζητηθή δάνειον εκ 250 λιρών παρά της κυβερνήσεως προς τον σκοπόν τούτον...». Τελικά το 1908 η Σχολική Εφορεία σύναψε δάνειο 300 λιρών για την ανέγερση του Παρθεναγωγείου πάνω σε γη που παραχώρησε ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Κύριλλος7, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κύριλλος ο Γ΄ (1916-1933). Τα σχέδια του κτηρίου που αποτελείτο από τέσσερα δωμάτια έγιναν από τον Σΐμο Μενάρδο8.

Προσπάθειες για την ίδρυση ανώτερου σχολείου έγιναν στη Μόρφου από τις αρχές του 20ού αιώνα. Διαβάζουμε σχετικά στη «Φωνή της Κύπρου», ημερομηνίας 8/21.10.1907: «Δεν δυνάμεθα παρά μετά χαράς μεγάλης να χαιρετήσωμεν την εντός ολίγου μέλλουσαν να επιτελεσθή σημαντικήν της παιδείας πρόοδον εν τη κωμοπόλει Μόρφου, οφειλομένην το μεν εις την γενναιοφροσύνην και τον υπέρ των γραμμάτων ζήλον του Iεράρχου Κυρηνείας, παράσχοντος τριαντάλιρου προς τούτο συνδρομήν, το δέ εις την φιλομουσίαν και προοδευτικότηταν πλείστων Μορφιτών...». Τελικά όμως οι προσπάθειες αυτές δεν καρποφόρησαν.

Οι Μορφίτες δεν έπαψαν ποτέ να ενδιαφέρονται για την καλυτέρευση των συνθηκών της προσφερόμενης εκπαίδευσης προς τους νεαρούς μαθητές. Έτσι στα 1909 ο τότε δήμαρχος Κωστής Γεωργιάδης πρότεινε προς τον διοικητή Λευκωσίας, όπως τα περισσεύματα του ταμείου χωρικών υδάτων Μόρφου για μία δεκαετία διατεθούν για την ανέγερση σχολικού κτηρίου8. Το νέο κτήριο αποπερατώθηκε τελικά τον Νοέμβριο του 1909, άλλα αντί για Παρθεναγωγείο, όπως είχε αποφασιστεί λειτούργησε ως Aρρεναγωγείο. H Σχολική Εφορεία της χρονιάς εκείνης που εξέλεξαν οι κάτοικοι αποτελείτο από τους Κωστή Γεωργιάδη, Μιχαήλ Λοϊζίδη, Κλ. Λυμπουρίδη, Κ. Hφαιστείδη και Ν. Μαυροβούνη. Την ίδια χρονιά το σχολείο έκλεισε για τρεις μήνες, λόγω επιδημίας μηνιγγίτιδος10.

H παιδεία στη Μόρφου στη συνέχεια γνώρισε αλματώδη πρόοδο. Έτσι στα 1917 το AρρεναγωγεΙο λειτουργούσε με 280 μαθητές και 4 δασκάλους, το Παρθεναγωγείο με 200 μαθήτριες και 3 δασκάλες και το Νηπιαγωγείο με 150 παιδιά και 1 δάσκαλο11. Αξιοσημείωτο είναι ότι το Νηπιαγωγείο είχε λειτουργήσει γιά πρώτη φορά τη χρονιά εκείνη. Τα τρία σχολεία συστεγάζονταν σε ένα ενιαίο κτήριο. Την ίδια χρονιά ιδρύθηκε από μία ομάδα Μορφιτών η Ελληνική Σχολή Μόρφου12 με επίτιμο πρόεδρο τον τότε Μητροπολίτη Κυρηνείας Μακάριο που ενεθάρρυνε τόσο υλικά, όσο και ηθικά την προσπάθεια. H Σχολή που ήταν μονοτάξια λειτούργησε τον Σεπτέμβριο του 1917 στο σπίτι του εμπόρου Καζαντζάρη στην ενορία Αγίας Παρασκευής και τόν επόμενο χρόνο στο διώροφο σπίτι του Μιχαήλ Λοϊζίδη στην ενορία Αγίου Μάμαντος. Φοίτησαν σε αυτήν 28 μαθητές που κατάγονταν από την περιοχή Μόρφου, οι όποιοι ανάμεσα στα άλλα διδάχτηκαν και την αγγλική και γαλλική γλώσσα. Πρώτος διευθυντής διορίστηκε ο Αρσένιος Νικολαΐδης, κατόπιν συστάσεως του Νικόλαου Καταλάνου. Το υπόλοιπο διδακτικό προσωπικό αποτελείτο από δημοδιδασκάλους. Ως πρώτα μέλη της Σχολικής Επιτροπής εξελέγησαν οι Θ. Ιορδανού, Χρ. Κ. Τορνάρης, Ν.Ι. Μαυροβούνης και Γ.Π. Κάρμιος.

Για τον τρόπο λειτουργίας της Σχολής υπήρξαν διαφωνίες ανάμεσα στις δύο κομματικές ομάδες που υπήρχαν την περίοδο εκείνη στη Μόρφου. Τότε, τον Ιούνιο του 1923, με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Κυρηνείας Μακάριου οι κάτοικοι συμφιλιώθηκαν και εξέλεξαν επιτροπή αποτελούμενη από τους Γ. Δημητριάδη, Θ. Iωαννίδη, Ι. Μιχαηλίδη, Χρ. Τομαρίδη, Μ.Λ. Λοϊζίδη και Γ. Ιορδάνου και πρόεδρο τον ίδιο τον Μητροπολίτη, με διάρκεια θητείας δύο χρόνια. Διευθυντής ανέλαβε ο Σιούερ. Τη χρονιά όμως 1923-24 η Σχολή δεν λειτούργησε για λόγους που αγνοούμε.

Το σχολικό έτος 1926-27, η Ελληνική Σχολή έγινε τριτάξια με διευθυντή τον Λουκή Χατζηγιαννακού (Λουκή Ακρίτα). Από αυτή τη χρονιά η Σχολή στεγάστηκε σε αίθουσες του Δημοτικού Σχολείου. Την περίοδο 1928-29 η Σχολή έγινε τετρατάξια, είχε 45 μαθητές και διευθυντή τον Χρ. Χαραλάμπους Σιακαλλή. Την επόμενη χρονιά, 1929-30, υποβαθμίστηκε σε τριτάξια, είχε 53 μαθητές και διευθυντή τον Μ. Σαββίδη. Παρέμεινε τριτάξια μέχρι το 1937. Την επόμενη χρονιά, στις 17 Ιουνίου 1938, καταρτίστηκαν κανονισμοί για τη λειτουργία της Σχολής και μετά από πρόταση του δημάρχου Ε. Iερείδη εκλέγησαν ως μέλη της Σχολικής Επιτροπής οι Β. Γαβριηλίδης, A. Αντωνιάδης, Π. Κωνσταντίνου, Λ. Iερείδης, Ν. Φιλίτας, Θ. Iωαννίδης και Ν. Iακωβίδης, για περίοδο τριών χρόνων.

Παράλληλα οι κάτοικοι της κωμόπολης μεριμνούσαν και για τη Δημοτική Εκπαίδευση. Έτσι η Σχολική Εφορεία απεφάσισετο 1925 να ανεγείρει Παρθεναγωγείο. H χαμηλότερη προσφορά που υποβλήθηκε ήταν 1510 λίρες και η κοινότητα συνείψε ισόποσο δάνειο για τον σκοπό αυτό13. Τα εγκαίνια έγιναν με την ευκαιρία της γιορτής των Γραμμάτων στα 1928 από τον Αρχιερατικό Επίτροπο Κλήμη Παπαϊωάννου. Σχετική ομιλία εξεφώνησεν ο διευθυντής του Σχολείου Ν. Aναστασιάδης14.
Το 1929 διορίστηκε στη θέση του Έλληνα βοηθού Επιθεωρητή Σχολείων ο δάσκαλος Κ. Ανδρόνικος15, Μορφίτης στην καταγωγή, διευθυντής του Aρρεναγωγείου. Τη θέση του ανέλαβε ο Ι. Κουντούρης. Την ίδια χρονιά, η κυβέρνηση αποφάσισε την ίδρυση Γεωργικού Σταθμού16 στην κωμόπολη και για τον λόγο αυτό αγοράστηκε έκταση γης 300 στρεμμάτων Απώτερος στόχος ήταν η μεταφορά της Γεωργικής Σχολής από τη Λευκωσία στη Μόρφου. Aρκετά αργότερα, στα 1940, ιδρύθηκε διτάξια Αγροτική Σχολή. Το 1958 η Σχολή λειτούργησε ως τριτάξια. Τελικά, το 1959, όταν το Εκπαιδευτικό Συμβούλιο πήρε στα χέρια του την παιδεία της ελληνικής κοινότητας, ιδρύθηκε στο χώρο της Αγροτικής Σχολής εξατάξιο Γεωργικό Γυμνάσιο. Τα εγκαίνια του κτηρίου έγιναν το 1962 από τον πρέσβυ της Ελλάδας Μ. Δελιβάνη. Αξιοσημείωτο είναι ότι τα έξοδα για την ανέγερση του κτηρίου ανέλαβε η Ελληνική Κυβέρνηση.

Στο μεταξύ, η Ανωτέρα Σχολή Μόρφου συνέχισε τη λειτουργία της παρά τα πολλαπλά οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε. Το 1932 είχε έσοδα από τα δίδακτρα των 80 μαθητών της 140 λίρες, την εισφορά της Μητρόπολης Kηρυνείας 63 λίρες, του Δημαρχείου 45 λίρες, της εκκλησίας του Αρχαγγέλου Πάνω Ζώδιας 5 λίρες και της εκκκλησίας του Αγίου Μάμαντος 2 λίρες. H Σχολική Εφορεία πρόσφερε για τη λειτουργία της Σχολής 500 λίρες, από τις οποίες οι 180 λίρες διατέθηκαν για τη συντήρηση των κτηρίων και τα υπόλοιπα για πληρωμή χρεών. Οι 500 λίρες της Σχολικής Εφορείας προέρχονταν από το προϊόν της συνεισφοράς των 1000 φορολογουμένων της περιοχής και από διάφορες εκδηλώσεις που έγιναν για την ενίσχυση της Σχολής.

Εξέχουσα φυσιογνωμία της Παιδείας της Μόρφου αυτής της περιόδου ήταν ο δάσκαλος Νίκος Άναστασιάδης17 που υπηρέτησε τη σχολική εκπαίδευση της κοινότητας για 40 περίπου χρόνια. Αρχικά διορίστηκε δάσκαλος στο Aρρεναγωγεϊο και στη συνέχεια διευθυντής του. Το 1927 διορίστηκε καθηγητής στην Ανωτέρα Ελληνική Σχολή, όπου παρέμεινε μέχρι το 1933, οπότε παρετήθηκε για λόγους υγείας. H Σχολική Εφορεία του απέστειλε τότε ευχαριστήρια επιστολή και του χορήγησε μηνιαίο επίδομα σύνταξης. Στη θέση του διορίστηκε ο Σολομών Παπαδόπουλος. Παράλληλα με την Ελληνική Σχολή λειτούργησε από το 1934 και η «Πρακτική Εμπορική Σχολή» Μόρφου με διευθυντή τον Κώστα Σιλβέστρο, 4 δασκάλους και 40 μαθητές18. Λόγω της μεγάλης σημασίας που δινόταν τότε στην αγγλική γλώσσα, το 1938 μετονομάσθηκε σε «Αγγλική Σχολή Μόρφου». Με την ονομασία αυτή λειτούργησε μέχρι το 1956, οπότε μετονομάσθηκε σε «Εμπορική Σχολή Μόρφου». O αριθμός των μαθητών της τη χρονιά αυτή ανερχόταν σε 550. Το 1961, η Σχολή τέθηκε κάτω από την εποπτεία της κυπριακής κυβέρνησης και λειτούργησε ως παράρτημα του Γυμνασίου Μόρφου. Στη συνέχεια το Υπουργείο Παιδείας άλλαξε τον τύπο της Σχολής σε «Εμπορική Επαγγελματική Σχολή» και διόρισε ως πρώτο διευθυντή της τον Γεώργιο Λαμπρίδη. Το 1963-64 ονομάστηκε «Δημόσια Εμπορική και Επαγγελματική Σχολή Μόρφου» και λειτούργησε ως πεντατάξια, το δε 1968-69 προστέθηκε και έκτη τάξη, που ήταν όμως προαιρετική. Το 1970 κτίστηκε Νέο Γυμνασιακό κτήριο σε χώρο που παραχώρησαν η Ιερά Μητρόπολη Κυρηνείας και ο Δήμος Μόρφου. Τελικά το 1972-73 η Σχολή ονομάστηκε Γ΄ Γυμνάσιο Μόρφου και λειτούργησε ως εξατάξιο Γυμνάσιο με οικονομική κατεύθυνση.

Διευθυντής της Ελληνικής Σχολής την περίοδο 1932-37 ήταν ο Χρ. Πηγιώτης. Τον διαδέχθηκε ο Π. Μέσης και αυτόν το 1941 ο Π. Ξιούτας. Το 1937-38 η Σχολή ήταν τετρατάξιος και είχε 78 μαθητές. Το 1941 την Σχολική Εφορεία αποτελούσαν οι Χρ. Πύργος, Χρ. Κουντουριώτης, Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Γεώργιος Ιορδανού, Νέαρχος Φιλήτας, Παντελής Κωνσταντίνου και Γεώργιος Καμιντζής. Σέ συνεδρία της, στις 21.10.1942, η Σχολική Εφορεία αποφάσισε ώστε κατά το επόμενο σχολικό έτος να προστεθεί στην Ανωτέρα Σχολή και πέμπτη τάξη και να μετονομασθεί σε Ελληνικό Γυμνάσιο Μόρφου.

Ένα άλλο σημαντικό γεγονός της περιόδου αυτής ήταν η ίδρυση του Κολλεγίου Μόρφου, τον Oκτώβριο του 1937, με πρώτους φοιτητές μερικούς αδιόριστους δασκάλους. H φοίτηση ήταν διετής ενώ όσοι μελλοντικά θα ασχολούνταν με τη γεωργία φοιτούσαν και τρίτο χρόνο στη Γεωργική Σχολή.

Στις 18.4.1943 ο Γεώργιος Καμιντζής με επιστολή του στην Σχολική Eφορεία γνωστοποίησε την πρόθεσή του να δωρήσει 2.600 λίρες για την ανέγερση κτηρίου και τη στέγαση του Ελληνικού Γυμνασίου, που μέχρι τότε στεγαζόταν σε διάφορα ιδιωτικά σχολεία. Για τον ίδιο σκοπό, οι απόδημοι του Νόρφολκ έστειλαν μετά από έρανο 1000 λίρες. Για την πραγματοποίηση του σχεδίου του ο Καμιντζής μετέβη στην Αμερική, όπου διεξήγαγε έρανο μεταξύ των ομογενών που απέφερε άλλες 930 λίρες. Στο μεταξύ, την περίοδο 1948-49 το Γυμνάσιο Μόρφου αναγνωρίστηκε με βασιλικό διάταγμα «ως πλήρες εξατάξιο κλασσικό Γυμνάσιο ισότιμο προς τα αντίστοιχα της Ελλάδας». Τελικά, στις 10 Ιουλίου του 1949 έγινε από τον Μητροπολίτη Κυρηνείας Κυπριανό η κατάθεση του θεμέλιου λίθου σε οικόπεδο που παραχώρησε η Μητρόπολη. Στα εγκαίνια που έγιναν παρόντων πολλών επισήμων προσφέρθηκε αργυρή αναμνηστική πλάκα στον Γεώργιο Καμιντζή δώρο των μαθητών του Γυμνασίου.

Με το πέρασμα του χρόνου στο Γυμνάσιο φοιτούσαν ολοένα και περισσότεροι μαθητές με αποτέλεσμα στα 1960 ο αριθμός τους να φθάσει τους 1043. Εξαιτίας του γεγονότος αυτού αποφασίστηκε η ανέγερση νέου γυμνασιακού κτηρίου για την ικανοποίηση των εκπαιδευτικών αναγκών της κωμόπολης, που αποπερατώθηκε το 1962. Παρόλα αυτά εξακολουθούσε να υπάρχει πρόβλημα στέγης για τους 1500 μαθητές και έτσι αποφασίστηκε η ανέγερση ακόμη οκτώ αιθουσών διδασκαλίας στο παλιό Γυμνάσιο και τριών στο νέο.

Τη σχολική χρονιά 1960-61 ιδρύθηκε και τμήμα θετικών επιστημών ισότιμο προς τα πρακτικά τμήματα των σχολείων της Ελλάδας. Το 1968, τα δύο κτήρια μετονομάστηκαν σε Α΄ και Β΄ Γυμνάσιο Μόρφου με διευθυντές τον Χρίστο Πετρώνδα και τον Γεώργιο Γιάννακα αντίστοιχα. Στον χώρο μεταξύ των δύο Γυμνασίων με την ευκαιρία των 50χρονων του Γυμνασίου τοποθετήθηκε ανδριάντας του Λουκή Ακρίτα, διευθυντή του σχολείου τη χρονιά 1926-27 και στη συνέχεια υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων της Ελλάδας.

H λαμπρή πορεία της Παιδείας στη Μόρφου δυστυχώς ανεκόπη βίαια από την τουρκική εισβολή του 1974, οπότε περιήλθαν στην κατοχή των Τούρκων εισβολέων και τα περίλαμπρα Γυμνάσια της Μόρφου. Aς ελπίσουμε ότι η κατάσταση αυτή δεν θα διαρκέσει για μεγάλο χρονικό διάστημα και πως πολύ σύντομα θα επανέλθουν στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους.

1. Για τη συγγραφή αυτής της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν κυρίως οι ακόλουθες πηγές: α. Λοΐζου Φιλίπου, Τα Ελληνικά Γράμματα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1571-1878), Λευκωσία 1930, τόμος Α΄, σ. 229-230. β. Ιερώνυμου Περιστιάνη, Ιστορία των Ελληνικών Γραμμάτων από της τουρκικής κατακτήσεως μέχρι της Αγγλικής κατοχής (1571-1878), Λευκωσία 1930, σ. 74, 95, 99, 127, 161, 163, 174-179, 288-289, 409. γ. Κλεόβουλου Μυριανθόπουλου, H παιδεία εν Κύπρω επί Άγγλοκρατίας (1878-1946), Λεμεσός 1946, σ. 199, 272-273. δ. Aνωνύμου, «H κατάθεσις του θεμελίου λίθου του Γυμνασιακού κτηρίου Μόρφου», Ελληνική Κύπρος, τόμος Α΄, αρ. 4, Λευκωσία 1949, σ. 3, 19, 22. ε. Aνωνύμου, «H κωμόπολις Μόρφου αποκτά νέον Γυμνασιακόν κτήριον», Ελληνική Κύπρος, τόμος Δ΄, αρ. ....., Λευκωσία 1952, σ. 132-133. στ. Γυμνασίου Παλλουριώτισσας, Τα κατεχόμενα Γυμνάσια μας, Λευκωσία, σ. 37-78.
2. Κωστή Κοκκινόφτα, «O δάσκαλος Μιχαήλ Iωαννίδης (1821-1892)», Φιλολογική Κύπρος, 1993, σ. 174.
3. Φωνή της Κύπρου, 20/1.9.1890
4. Αλήθεια, 18/30.5.1885.
5. Φωνή της Κύπρου, 1/13.10.1896.
6. Φωνή της Κύπρου, 14/26.7.1898.
7. Φωνή της Κύπρου, 22/4.2.1908.
8. Φωνή της Κύπρου, 3/16.5.1908.
9. Φωνή της Κύπρου, 10/23.1.1909.
10. Φωνή της Κύπρου, 18/31.7.1909.
11. Ελευθερία, 16.10.1917.
12. Ελευθερία, 29/11.8.1917.
13. Ελευθερία, 28.2.1925.
14. Ελευθερία, 3.2.1928.
15. Ελευθερία, 6.5.1929.
16. Ελευθερία, 17.1.1929.
17. Ελευθερία, 29.9.1933.
18. Ελευθερία, 26.9.1934.

Εισαγωγή
Η όμορφη κωμόπολη της Μόρ­φου είναι κτισμένη στη δυτική κεντρική πεδιάδα της Κύπρου, κοντά στον ποταμό Σερράχη, σε μέσο υψόμετρο 65 μέτρων, η δε διοικητική έκτασή της, ανέρχε­ται στα 5.636 εκτάρια περίπου. Η πεδιάδα της Μόρφου ορίζεται στα βόρεια από τον Πενταδά­κτυλο, στα νότια από το πυριγενές σύμπλεγμα του Τροόδους, στα δυτικά από τον κόλπο της Μόρφου και στα ανατολικά από τη διαχωριστική γραμμή των λεκα­νών απορροής των ποταμών Πηδιά και Σερράχη - Οβγού.

Ονοματολογία
Για την προέλευση του ονόματος της Μόρ­φου υπάρχουν δύο εκδοχές. Η πρώτη (L. Ross) αναφέρει ότι σχετίζε­ται με τη θεά Αφροδίτη και ότι μία από τις ονομασίες με τις οποίες η θεά Αφροδίτη λατρευόταν στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο ήταν Μορφώ.

Συνεπώς από το θεά Μορφώ προήλθε το Θεομόρφου. Με τον καιρό παραλήφθηκε το πρώτο συνθετικό «θεό» και έμεινε η γενική Μόρφου. Με την ονομασία Μορφώ ελάτρευαν τη θεά Αφροδίτη κυρίως στη Λακωνία της Πελοποννήσου. Συνεπώς αυτή η εκδοχή συνδέει τη Μόρφου με τους Λάκωνες, οι οποίοι ενδε­χομένως είχαν κατοι­κήσει στο δυτικό τμήμα της μεγάλης κεντρικής πεδιάδας του νησιού μας.

Η δεύτερη εκδοχή (Κ. Χατζηψάλτης) αναφέ­ρει ότι το όνομα της Μόρφου προήλθε από τον πρώτο κάτοικο της Μόρφου που είχε το όνομα Θεόμορφος. Τέτοια επίθετα τα οποία έχουν πρώτο συνθετικό το Θεό π.χ. Θεοφύλα­κτος, Θεόκλητος, Θεοδώρητος, Θεόκριτος συναντάμε συχνά κατά την αρχαιότητα. Για πρώτη φορά, γράφει ο Χατζηψάλτης, το όνομα Θεόμορφος καταγράφεται σε ένα βιβλιογραφικό σημείωμα του Παρι­σινού κώδικα κατά τον 10ο αιώνα μ.Χ. Η αλλαγή του τοπωνυμίου αυτού συνέβηκε κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας στην Κύπρο (1191 – 1570 μ.Χ.), αφού οι Γάλ­λοι μη έχοντας τον φθόγγο Θ εις την γλώσσα τους, επρόφεραν το γράμμα Θ ως t. Έτσι το Θεόμορ­φος και κατά συγκοπήν Θέμορφος, επροφέρετο ως Theomorpho ή Theomorpho. Την αρχική συλλαβή the ή te οι Γάλλοι την πήραν ως το μόριον de δηλωτικό ευγενείας ή ευγε­νούς καταγωγής. Έχουμε και τίτλο ευγενίας επί Φραγκοκρατίας τον κόμη de morfou.

Ιστορία
Η Μόρφου ήταν κατοικημένη από τα αρχαία χρόνια και τούτο απο­δεικνύεται από τους πολλούς οικι­σμούς που έχουν ανασκαφεί ή εντοπιστεί γύρω από αυτήν. Τέτοια είναι τα αρχαιολογικά κατάλοιπα της περιοχής της Τούμπας του Σκούρου, η οποία ήταν κοντά στον ποταμό Οβγό.
Η Τούμπα του Σκού­ρου ήταν κυπριακή πόλη η οποία κτίστηκε γύρω στα τέλη της μέσης εποχής του χαλκού. Άλλο αρχαι­ολογικό εύρημα στην περιοχή είναι το Ιερό της Αφροδίτης το οποίο είναι κοντά στο δρόμο που ενώνει τη Μόρφου με τη Μύρτου, και κοντά στην Τούμπα του Σκούρου. Το ιερό ήταν αφιερωμένο στη θεά Αφροδίτη.
Στα βυζαντινά χρόνια η Μόρφου έγινε κέντρο διαμονής των Ακρι­τών. Οι συχνές επιδρομές των Αράβων ανάγκασαν τον Αυτο­κράτορα του Βυζαντίου Τιβέριο Γ' να εγκαταστήσει Ακρίτες στην Ατάλεια και στην Κύπρο. Οι Ακρί­τες επειδή είχαν προστάτη τους τον Άγιο Μάμα, ίδρυσαν στο στρα­τόπεδο τους μικρό ναό προς τιμή του. Ακόμη με τους Ακρίτες δια­δόθηκαν στο νησί τα ακριτικά τρα­γούδια όπως διασώζονται μέχρι σήμερα.
Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας που ακολούθησαν η Μόρφου παραχωρήθηκε από τον Φράγκο βασιλιά της Κύπρου στον Φράγκο φεουδάρχη Λαουράν ντε Πλεσσίλ. Ο Λεόντιος Μαχαιράς ανα­φέρει τη Μόρφου ως ένα από τα κέντρα των Κυπρίων χωρικών και δουλοπάροικων που επαναστάτησαν κατά της Φραγκικής κυριαρχίας το 1426, Μετά από μήνες η επανάσταση καταστάληκε, η Μόρφου δε όπως και άλλες περιοχές υπέστησαν κυρώσεις. Ο ίδιος χρονογράφος αναφέρει ως εκκλησίες της εποχής στη Μόρφου αυτές του Αγίου Θεο­δοσίου, του Αγίου Πολεμίου και του Αγίου Μάμα.

Στην αμέσως επόμενη περίοδο, αυτή της Τουρκοκρατίας, η Μόρ­φου αποτέλεσε πρωτεύουσα ομω­νύμου κατηλικίου (διαμερίσμα­τος) που ανήκε διοικητικά στην επαρχία Κερύνειας. Οι ασχολίες των κατοίκων της Μόρφου αυτή την περίοδο ήταν η γεωργία, η κτηνοτροφία, το εμπόριο και η βιοτεχνία. Μεταξύ των καλλιερ­γούμενων ειδών ήταν το βαμβάκι και το λινάρι και η εκτροφή μεταξοσκωλήκων για την παραγωγή μεταξιού.

Για την περίοδο της Αγγλοκρατίας γνωρίζουμε πολλά στοιχεία για την κωμόπολη. Ξέρουμε ότι αποτέλεσε ξεχωριστό δήμο με τους ακόλουθους δημάρχους: Χρ. Λυμπουρίδης (1889 - 1890), Αχμέτ Ρασσί (Νοεμ. 1890-1894), Μεχμέτ Φετάι (1895 -1898), Κωστής Γεωργιάδης (Κωστούι) (1899 -1913, Ιωσήφ Χειμωνίδης (1913 -1916), Κωστής Γεωργιάδης (1916 - 1925), Ερατοσθένης Ιερείδης (1926 -1943), Πολύκαρπος Νικολόπουλος (1943 - 1953), Πολύκλειτος Ιακωβίδης (1953) και πάλι ο Πολύκαρπος Νικολόπουλος μέχρι τη λήξη της περιόδου αυτής.

Η γεωργία στα χρόνια αυτά άρχισε κάπως να αναπτύσσεται. Το πρώτο σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση αυτή έγινε τον Ιανουάριο του 1897 όταν με τον συνεταιρισμό που δημιούργησαν οι Μορφίτες κατόρθωσαν να έχουν 4 πηγές νερού για άρδευση της γης τους. Την τότε εποχή καλ­λιεργούσαν πορτοκαλιές, λεμο­νιές και συκαμιές καθώς και διά­φορα άλλα είδη. Το 1907 μάλι­στα ιδρύθηκε στη Μόρφου δενδροκομείο με τη βοήθεια του διευ­θυντή Γεωργίας Σαρακωμένου. Από το 1908 άρχισαν να γίνονται στη Μόρφου Γεωργικές Εκθέσεις με εκθέτες γεωργούς, κτηνο­τρόφους και βιομηχάνους της περιοχής που προωθούν έτσι τα εμπορέυματά τους. Τον Οκτώ­βριο του 1932 ιδρύθηκε τελικά το Γεωργικό Κολλέγιο Μόρφου που είχε σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη της γεωργίας στην περιοχή. Αξίζει να σημειωθεί ότι από τον Απρίλιο του 1912 ιδρύ­θηκε υφαντουργείο στην κωμό­πολη από το βιομήχανο Γ. Γρ. Δημητριάδη.

Ιδιαίτερη συμμετοχή είχε η Μόρ­φου στο κίνημα των Οκτωβρια­νών οπότε καταδικάστηκαν για τα επεισόδια αρκετοί Μορφίτες. Μεταξύ αυτών είναι ο Δήμαρχος Ερατοσθένης Ιερείδης, Γεώργιος Δημητριάδης, Γεώργιος Λαμπρή Τουμπάζος καθώς και οι Οικο­νόμος Κλήμης Παπαϊωάννου, Χρ. Τομαρίδης, Χρ. Πύργος και πολ­λοί άλλοι. Επίσης οι Άγγλοι επέ­βαλαν πρόστιμο 500 λιρών στους κατοίκους για τις ζημιές που προ­ξένησαν σε διάφορα κυβερνη­τικά υποστατικά.

Παιδεία
Πριν από την ίδρυση κανονικού ελληνικού σχολείου στη Μόρφου τα ελληνικά γράμματα δίδασκαν ιερείς. Γύρω στο 1840 αναφέρε­ται ότι δίδασκε τα παιδιά της περιοχής ο πατέρας της γνωστής δασκάλας Σαπφούς Λεοντιάδου, Λεόντιος. Το πρώτο ελληνικό σχο­λείο ιδρύθηκε το 1852 περίπου στη Μονή του Αγίου Μάμα από τον τότε Μητροπολίτη Κυρηνείας Μελέτιο (1852-1862), με πρώτο διδάσκαλο τον Μιχαήλ Ιωαννίδη (1852-54). Στη συνέχεια υπηρέτησεν ο διδάσκαλος Χαράλαμπος Κυριακίδης για 3 χρόνια και το 1858 επανήλθε ο Μιχαήλ Ιωαννίδης που έμεινε μέχρι το 1860. Μετά από τον Ιωαννίδη διορίστηκε ο Σωκράτης Βακιρτζίδης και στη συνέχεια οι Μακάριος Σκλαβούδης, Αλέξανδρος Λουκάς, Αρι­στοτέλης Παλαιολόγος, και μετά από αυτούς οι Εκτωρ Ιερείδης, Ιωάννης Κυριακίδης και Τηλέμαχος Καλλονάς (1883).

Το 1896 δυστυχώς οι κομματάρχες της Μόρφου μετά από έντονες μεταξύ τους διαφορές ζήτησαν από τον Κυβερνήτη το κλεί­σιμο του δημοτικού σχολείου, που ευτυχώς δεν πραγματοποιήθηκε.

Το πρώτο νηπιαγωγείο ιδρύθηκε το 1917 και στεγαζόταν στο δημο­τικό σχολείο. Φοίτησαν σε αυτό 130 παιδιά με ένα δάσκαλο. Ακόμη ένα νηπιαγωγείο ιδρύθηκε το 1933 κατόπιν αδείας του διευθυντού Παιδείας Κ. Κάλλι με νηπιαγω­γούς τις Ιωάννα Χριστοφίδου και Αλίκη Θυμίδου. Πρέπει να ανα­φερθεί ότι τον Δεκέμβριο του 1908 αποπερατώθηκε το δημο­τικό σχολείο που είχε σχεδιάσει ο Σίμος Μενάρδος. Το σχολείο αυτό στην αρχή προοριζόταν για Παρθεναγωγείο αλλά τελικά λει­τούργησε ως Αρρεναγωγείο.

Σημαντική συμβολή στην παιδεία της Μόρφου είχε η Ελληνική Σχολή που ιδρύθηκε το 1917 με πρώτο διευθυντή τον Αρσένιο Νικολαΐδη. Παρόμοιο ρόλο διεδραμάτισε το Αναγνωστήριο που δημιουργή­θηκε τον Ιανουάριο του 1885 από τον διδάσκαλο Τ. Καλλονά και το οποίο είχε 38 συνδρομητές. Ήταν το πρώτο Αναγνωστήριο στην κωμόπολη. Ενα άλλο Αναγνω­στήριο με το όνομα «Ομόνοια» ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 1905 με πρόεδρο τον Κωστή Γεωργιάδη. Αλλά Αναγνωστήρια που λειτούργησαν στη Μόρφου ήταν η Ισότης τον Μάϊο του 1913 με πρόεδρο τον Ν.Γ. Ιακωβίδη, η Αναγέννηση το 1913 με γραμμα­τέα τον Γ. Ν. Ιακωβίδη, η Ανα­γέννηση και πάλι το 1924 με πρόεδρο τον Γ. Δημητριάδη και η Ενωσις το 1929 με πρόεδρο τον Θεοχάρη Ιωαννίδη.

Αθλητισμός - Άλλα στοιχεία
Πριν την ίδρυση του Διγενή Ακρίτα υπήρχε ο Γυμναστικός Σύλλογος «Ελευθέρια» που ιδρύθηκε το 1922, με πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο τους Θ. Ιωαννίδη, Ι.Μ. Μιχαηλίδη, Β. Γαβριηλίδη, Δ.Χ, Μιχαηλίδη, Χ. Ι. Χαραλαμπίδη, Χ. Πασιά και Ι. Κουρουσίδη. Τελικά , τον Απρίλιο του 1931 ιδρύθηκε ο Διγενής Ακρίτας με πρώτο διοι­κητικό συμβούλιο τους: Πολ. Γ. Ιορδάνου, Μενέλαο Χ''Λοϊζή, Χρ. Κουμέρα, Κωνστ. Κουμέρα και Παντ. Τσιαπαρή. Δύο χρό­νια αργότερα το 1933, ιδρύθηκε ο Ηρακλής που είχε και αυτός ποδοσφαιρική ομάδα.

Στη Μόρφου ιδρύθηκε επίσης «Φιλόπτωχος Αδελφότης» τον Απρίλιο του 1933 για την βοήθεια των πτωχών. Η επιτροπή της Αδελφότητας απαρτιζόταν από 15 μέλη, με πρόεδρο τον Πύργου. Αλλα γεγονότα στη ζωή της κωμόπολης είναι η λειτουργία του σιδηροδρόμου που έγινε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 1906, η ίδρυση του πρώτου κινηματογράφου που εμφανίστηκε το 1921 και που ονομαζόταν Αστέρ-Πατέ.

Το 1973 επίσης η Μόρφου απόκτησε για πρώτη φορά στην ιστορία της τη δική της Μητρόπολη με πρώτο Μητροπολίτη τον Χρύσανθο Σαρρηγιάννη (1973-1996). Σήμερα Μητροπολίτης Μόρφου είναι ο κ. Νεόφυτος.

Η ιστορική αυτή αναδρομή απο­τελεί απλή σκιαγράφηση σε πολύ αδρές γραμμές της εξελικτικής πορείας μιας κωμόπολης, που τους κατοίκους της τους χαρα­κτηρίζει η εργατικότητα και το φιλοπρόοδο αίσθημα τους. Με τα χαρίσματά τους αυτά έκαναν τη Μόρφου «γη της επαγγελίας», με αποτέλεσμα πολλοί να μιλάνε με τα καλύτερα λόγια για τη Μόρφου και τους Μορφίτες.